Roddelen, medewerkers kleineren en naar boven toe juist charmant zijn: volgens psycholoog Alice Vlottes kunnen zulke gedragingen wijzen op narcisme op de werkvloer. Ze legt uit welke signalen je bij een leidinggevende kunt herkennen én wanneer je op je hoede moet zijn.

Narcistische personen kunnen een hoop schade en leed aanrichten in hun omgeving. Ook psycholoog Vlottes weet dat als geen ander. „Ik heb zelf in een narcistische relatie gezeten, zonder dat ik het doorhad. Narcisme is namelijk een bizar mechanisme. Pas toen ik daaruit kwam, viel alles op z’n plek. Maar ik was zo verbaasd dat het mij was overkomen. In de verwerkingsfase van die relatie was ik helemaal in de war. Mijn ervaring en kennis gebruik ik nu om anderen te helpen. Want naast narcistische partners begeven narcisten zich ook op allerlei andere plekken. Ook op de werkvloer, bijvoorbeeld.” 

Eerder sprak Metro met Sandra, die vijf jaar lang een relatie had met een verborgen narcist.

Wat is narcisme en wanneer is iemand daadwerkelijk een narcist?

Vlottes schreef onder meer het boek Narcisme in organisaties – met als ondertitel: hoe overleef ik een narcistische manager? Een boek dat eerder genomineerd werd voor beste managementboek van het jaar. „Narcisten veroorzaken een hoop ellende en tonen veel toxisch gedrag. Dat is ook op de werkvloer te zien. Maar over narcistische managers of leidinggevenden was zo weinig bekend. Daar moest meer informatie over naar buiten komen, vond ik.” 

Waarom je narcistisch gedrag volgens Vlottes vaker aan de top ziet

‘Veel narcisten begeven zich aan de top’, klinkt nog weleens als uitspraak. En daar zit volgens de psycholoog een kern van waarheid. „Narcisten willen graag gezien worden, ze willen scoren, status, omhoogkomen en zijn gretig op de hoogste functies in organisaties. Dat betekent overigens niet dat er onderin geen narcisten te vinden zijn, maar er is relatief veel narcisme in de top te herkennen. Daar floreert de narcist, tot een bepaalde hoogte. Een narcist presenteert zichzelf namelijk met visie, praatjes, charmes, uitstraling en enthousiasme. Naar de buitenwereld kan een narcist zich heel goed en charmant opstellen.” 

Volgens Vlottes zijn er beroepsgroepen waarin meer narcisme voorkomt dan in andere beroepsgroepen. „Denk bijvoorbeeld aan de hooggeplaatste CEO in de ivoren toren. De CEO die meedogenloos en hard moet zijn en goed functioneert als hij niet te veel voelt. Maar ook in de chirurgie, sales, politiek en advocatuur zie je veel van dit gedrag. Mensen die bijvoorbeeld vanuit narcistisch gedrag een pleidooi houden in de rechtszaal, floreren en overtuigingskracht hebben, doen het nu eenmaal goed in de advocatuur.”  

Aan deze 7 signalen herken je narcistisch gedrag op de werkvloer

Maar hoe herken je zo’n narcist op de werkvloer? „Je herkent het nu eenmaal te laat. Maar vaak ga je het merken aan de sfeer. Er ontstaat namelijk een cultuur van wantrouwen, roddelen, lievelingen op de afdeling, ‘wij’ versus ‘zij’, verdeel en heers, belachelijk maken of onderuit halen. Dat zijn allemaal signalen waarbij het kan zijn dat er een narcist op de werkvloer rondloopt. Maar het gaat steeds verder. De goede mensen gaan weg, meer werknemers kampen met overspannenheid of een burn-out en de afdeling wordt verzwakt.” 

Vlottes vervolgt: „Daarnaast nemen wantrouwen, angst, faalangst en stress bij medewerkers toe. Je ziet steeds meer vijandigheid ontstaan onderling en er is geen veilige werksfeer. Dat gevoel dat je continu het idee hebt dat ‘je kop eraf gaat’ als je niet bij de goede partij hoort. Ook zie je dat werknemers minder durven en er weinig ruimte is om fouten te maken. Maar daardoor verdwijnt ook de kans op vernieuwing en komt een team tot stilstand.”

Maar volgens de psycholoog kunnen werknemers ook het narcistische gedrag gaan overnemen. „Dat het schadelijke en toxische gedrag verspreidt binnen de organisatie. Soms zie je dat zelfs als een narcist de werkvloer verlaat, de giftige werkcultuur niet zomaar verdwenen is.”

Waarom narcistische leidinggevenden volgens onderzoek minder van thuiswerken houden

Overigens benadrukt de psycholoog dat we tegenwoordig vrij gemakkelijk het etiket narcist op iemand plakken. „Er bestaan natuurlijk ook gewoon harde managers die pijnlijke besluiten nemen en weinig rekening houden met medewerkers. Een narcistische persoonlijkheidsstoornis is een diagnose die wordt gesteld door een psychiater of psycholoog. Een belangrijk onderscheid is dat een narcist écht twee gezichten heeft. Deze kan heel vlot en aardig zijn en op een ander moment weer kritisch, kleinerend en naar. Narcisten hanteren het principe van ‘naar beneden trappen en naar boven likken’. Maar niet iedere hardvochtige manager hoeft een narcist te zijn. Soms zijn mensen bikkelhard, maar dat maakt hen nog geen narcist.” 

Uit recent onderzoek blijkt dat narcistische leidinggevenden meer bezwaar hebben tegen thuiswerken. Ook dat valt volgens Vlottes te verklaren. „Als medewerkers thuiswerken, heeft de narcist geen controle. Macht en controle zijn belangrijke eigenschappen van een narcist. Daarnaast heeft een narcist voeding nodig op de werkvloer van collega’s of medewerkers die hem ophemelen of een goed gevoel geven. Als mensen vaak thuiswerken, sterft dat mechanisme uit.” 

Wat kun je doen als je manager narcistisch gedrag vertoont?

Stel, je herkent zo’n narcist op de werkvloer. Hoe ga je daar dan mee om? „Het belangrijkste is dat je je bewust bent van de situatie. Met een narcist moet je niet in discussie gaan. Doe niks met kritiek of commentaar en kies je eigen pad. Als je in een bedrijf werkt waar je te maken hebt met de narcist, kun je er beter voor zorgen dat de narcist ontzag krijgt voor wat je doet. Trek je eigen plan en zorg ervoor dat het narcistische type zo min mogelijk controle en invloed op je heeft.” 

Maar dat klinkt eenvoudiger dan het is, legt Vlottes uit. „Een gemiddeld mens heeft moeite met de omgang met narcisten. Hoewel sommigen beter met ze kunnen omgaan dan anderen. Zij zijn minder gevoelig voor de kritiek en zijn beter in staat bij zichzelf te blijven en hun eigen koers te bepalen. Maar dat is echt niet gemakkelijk. De meeste mensen hebben last van narcistische persoonlijkheden.” 

Waar narcisme nu precies vandaan komt, blijft volgens de psycholoog een fascinerend fenomeen. „Dat heeft te maken met een combinatie van nature (aangeboren) en nurture (aangeleerd). Wat ik wel veel zie, is dat er in de familie van herkomst – bij ouders of grootouders – vaak soortgelijk gedrag te herkennen is. Uit neurologisch onderzoek blijkt dat bij narcisme in de hersenen dingen te zien zijn die een gemiddeld mens niet heeft. Als jij een narcistische ouder hebt gehad – die kil en veroordelend was – dan groei je op in een onveilige situatie. Veel narcisten zijn opgegroeid in een emotioneel armoedige omgeving. Het narcistische gedrag is een compensatie voor een diepe onzekerheid en minderwaardigheidsgevoelens.”

‘Op eieren lopen’ rond je manager? Alice Vlottes adviseert grenzen te stellen

Vlottes benadrukt dat het belangrijk is om signalen niet te negeren en naar je onderbuikgevoel te luisteren. „Soms als je een manager of leidinggevende hoort roddelen – of als hij of zij iemand bewust zwartmaakt – kan dat een signaal zijn waar je voor moet waken. Observeer hoe de manager praat over anderen. Is het denigrerend? Kan de leidinggevende reflecteren op zichzelf? En kun je de manager aanspreken op gedrag? Zodra je voelt dat je op eieren loopt, dan is er iets niet pluis. Luister naar je intuïtie. Vaak hoor je dat mensen achteraf zich realiseren dat het al in een vrij vroeg stadium niet goed voelde.”

De psycholoog hoopt in ieder geval dat ze meer bewustwording kan creëren over dit thema. „Als we narcisme beter leren herkennen, kunnen we ook beter onze grenzen bewaken. Blijf niet altijd maar lief en aardig, maar stel gezonde grenzen en bescherm jezelf. Laat je niet meeslepen in de problemen van een ander. Het kan je beschadigen en je raken in je identiteit. Ik hoop dat mensen leren om gezond te blijven staan als ze in zo’n situatie terechtkomen.”

Dit zijn de best gelezen artikelen van dit moment:

• Freek en Suzan geven update over gezondheid en zoon Sef: ‘Kopie van Freek’
• Henry (55) zag zijn stagiair 750 euro uit de kassa pakken: ‘Ik wist echt niet wat ik zag’
• Onderzoek onder 95.559 mensen: meer REM-slaap hangt samen met lager risico op 83 aandoeningen
• Onderzoek van 12 jaar: dit dieet hangt samen met 2,5 jaar minder hersenveroudering
• Hete zomer, dus koude winter? Zo klein is de kans op sneeuw met kerst

Reacties